Strona 5 z 28
Kolekcja "Poczet królów i książąt polskich według Jana Matejki".
Poczet królów i władców Polski jest niezwykłą kolekcją medali przedstawiających monarchów panujących na ziemiach polskich. Jest to nie tylko zbiór malowideł, ale także symboliczne ukazanie historii Polski i jej królów.
Skarbnica Narodowa, z okazji roku Jana Matejki, przygotowała nową serię medalierską. Obejmuje wszystkie, stworzone przez malarza, wizerunki władców z dynastii Piastów, Andegawenów, Jagiellonów, książąt dzielnicowych oraz królów elekcyjnych. Jan matejko został ogłoszony patronem 2023 roku. Przypadająca w tym roku 185. rocznica urodzin oraz 130. rocznica śmierci najwybitniejszego polskiego malarza historycznego stanowi doskonały argument do przypomnienia jego sylwetki i twórczości.
Kolekcja zaprojektowana przez jedną z najbardziej cenionych projektantek monet i medali młodego pokolenia Monikę Molendę.
Awers wspólny dla całej kolekcji zawiera tytuł kolekcji oraz stylizowaną koronę królewską, tzw.korona Bolesława Chrobrego. Uzupełnieniem jest zastosowany po lewej i prawej stronie medalu ornament.
Mieszko I to pierwszy historyczny władca Polski. Uważany jest za budowniczego państwa Piastów. Za swego panowania zjednoczył ziemie Polan, a dzięki ślubowi z Dobrawą i przyjęciu chrztu w 966 roku doprowadził do przekształcenia plemiennego państwa Polan w nowoczesną europejską monarchię. Pierwszy książę niepodległej Polski zajmuje honorowe miejsce w gronie najbardziej zasłużonych przywódców naszego kraju.
Na rewersie medalu znajduje się popiersie Mieszka I na podstawie rysunku Jana Matejki. Dzięki wręcz trójwymiarowej formie rzeźby widać doskonale wszelkie detale - każdy kontur postaci. Całość dopełniają podane w otoku lata panowania władcy.
Dzieje Polski królewskiej rozpoczęły się w 1025 roku wraz z koronacją Bolesława Chrobrego. Zasługą władcy było zjednoczenie ziem polskich, podzielonych z woli Mieszka I między niego i braci, umocnienie państwa i zapewnienie mu stabilnej pozycji na arenie międzynarodowej.
Chrobry, popierajacy chrystianizację, wsparł czeskiego biskupa Wojciecha, który wyruszył z misją nawrócenia niewiernych na ziemiach pogańskich Prusów. Męczeńska smierć dostojnika w 997 roku oraz jego kanonizacja miały wymiar zarówno religijny, jak i polityczny.
Do grobu biskupa ciągnęły rzesze pielgrzymów. W inicjatywy Bolesława w 1000 roku zorganizowano zjazd w Gnieźnie z udziałem Ottona III, który przybył, aby oddać cześć relikwiom świętego. Spotkanie miało wielkie znaczenie polityczne. Cesarz dokonał symbolicznej koronacji Chrobrego (właściwa nastąpiła w 1025 roku), uznając jego pełną niezależność i ofiarował mu włócznię św. Maurycego (którą na portrecie Chrobrego uwiecznił Jan Matejko).
Medal uwiecznia Mieszka II Lamberta, drugiego koronowanego króla Polski.
Na rewersie znajduje się popiersie Mieszka II Lamberta na podstawie rysunku Jana Matejki. We wręcz trójwymiarowej formie rzeźby widać doskonale każdy kontur, włos czy zmarszczkę. Dodatkowo w otoku zostały umieszczone lata panowania władcy.
W 1913 roku Mieszko II udał się do Magdeburga na rozmowy pokojowe z Niemcami, które skończyły serię sąsiedzkich konfliktów. Przypieczętowaniem układu był ślub z siostrzenicą cesarza Ottona III – Rychezą, z którą doczekał się syna – Kazimierza Odnowiciela i córek.
Mieszko II wraz z żoną został koronowany tuż po śmierci Bolesława Chrobrego w 1025 roku. Małżeństwo zawarte ze względów politycznych nie stanowiło ochrony przed kolejną wojną z Niemcami.
Problemy zewnętrzne zbiegły się w czasie z pogorszeniem sytuacji wewnątrz kraju. Społeczeństwo coraz bardziej buntowało się przeciwko obciążeniom finansowym, koniecznym dla prowadzenia wojny. Rozrastająca się administracja także generowała koszty, które ponosili poddani. W siłę rósł kościół domagający się płacenia dziesięciny i postrzegany jako narzędzie wyzysku. Coraz śmielej żądano przywrócenia dawnych pogańskich kultów.
Kryzys pojawił się także w rodzinie królewskiej, a jego powodem była prawdopodobnie nałożnica, którą Mieszko II obdarzył względami. Urażona Rycheza opuściła dwór, zabierając ze sobą syna Kazimierza oraz królewskie insygnia.
Mieszko II uciekł do Czech, gdzie ponownie uwięził go Udalryk. Kazał go wykastrować. Była to zemsta za oślepienie czeskiego księcia Bolesława Rudego, czego dopuścił się przed laty Bolesław Chrobry.
Tuż przed śmiercią Mieszko II podjął próbę zjednoczenia kraju. Wedle niektórych przekazów pod koniec życia popadł w obłęd, będący następstwem kastracji.
Mieszko II Lambert to pierwszy polski władca, którego sportretowano w okresie panowania.. Księżna Matylda Lotaryńska około 1025 – 1027 przekazała w darze królowi pergaminową księgę zawierającą teksty liturgiczne (Liber de divinis officiis), zwaną Kodeksem Matyldy. Jej ozdobę stanowiła karta z ilustracją przedstawiającą Mieszka II na tronie, przyjmującego dar.
Interesującym dokumentem kodeksu jest list dedykacyjny, w którym podano charakterystykę Mieszka II. Wedle tego przekazu władcę cechowała sprawiedliwość, roztropność i męstwo. Był człowiekiem pełnym dworskiej ogłady i wykształconym. Znał łacinę i grekę. Nawracając na chrześcijaństwo, czynił to w sposób łagodny, w przeciwieństwie do swego okrutnego ojca.
Postępujący rozkład wewnętrzny Polski wykorzystał czeski książę Brzetysław, który zajął zbrojnie Śląsk i splądrował Wielkopolskę. Spustoszył Poznań i Gniezno, wywiózł relikwie św. Wojciecha, które miały pomóc w ustanowieniu praskiej metropolii.
Ze względu na zniszczenie Poznania i Gniezna Kazimierz przeniósł centrum władzy do Krakowa. Przystąpił do odbudowy administracji państwowej, fundacji grodów i zamków. Równocześnie zadbał o odnowienie chrześcijaństwa, którego pozycję naruszały ludowe bunty. Do Polski napływali duchowni, paramenty liturgiczne i księgi. Kazimierzowi przypisuje się liczne fundacje klasztorne, w tym osadzenie benedyktynów w Tyńcu, Mogilnie i Lubiniu. Swym działaniem zasłużył na przydomek „odnowiciela”.
W małżeństwie z Dobroniegą książę doczekał się synów: Bolesława II Śmiałego, Władysława Hermana, Mieszka, Ottona i córki Świętosławy
Ten wyjątkowy medal uwiecznia Bolesława II Szczodrego, który kontynuował odbudowę kraju rozpoczętą przez ojca, Kazimierza Odnowiciela.
Na rewersie znajduje się popiersie Bolesława II Szczodrego na podstawie rysunku Jana Matejki. We wręcz trójwymiarowej formie rzeźby widać doskonale każdy kontur, włos czy zmarszczkę. Dodatkowo w otoku zostały umieszczone lata panowania władcy.
Dużą zasługą Bolesława Szczodrego była dalsza odnowa polskich struktur kościelnych, zapoczątkowanych przez jego ojca. W 1064 roku odbudował katedrę w Gnieźnie. Współfinansował opactwa w Mogilnie, Tyńcu i Lubiniu. Przyczynił się do reaktywowania metropolii gnieźnieńskiej w 1075 roku, której podlegały diecezje: krakowska, wrocławska, poznańska i płocka. Jego osiągniecia docenił papież, uwikłany wówczas w konflikt z władzą świecką i szukający sprzymierzeńców.
Akcje zbrojne Bolesława na wschodzie w latach 1068 – 1077 pozwoliły na wyniesienie na tron kijowski przyjaznego mu księcia Izjasława, spokrewnionego z Piastami. Wyprawa polskiego księcia przyniosła korzyści zarówno polityczne, jak i ekonomiczne. Stabilizacja na wschodniej granicy umożliwiła Bolesławowi silniejsza konfrontację z Niemcami, a przywiezione łupy zasiliły książęcy skarbiec.
Pamiątką panowania Władysława Hermana były świątynie fundowane przez oddanego sprawom kościoła władcę. Jedną z nich – kościół św. Idziego w Krakowie wzniósł, wedle tradycji jako votum z okazji narodzin syna Bolesława Krzywoustego. Dzięki jego dotacji powstał także kościół w Inowłodzu oraz kaplica w Krobi. Z osobą księcia łączy się również tzw. Złoty Kodeks Pułtuski, zwany Ewangeliarzem Płockim. To najstarszy zachowany do dziś zabytek wczesnośredniowiecznej sztuki rękopiśmiennej z XI wieku. Powstał zapewne w Czechach, do Polski przyjechał wraz z żoną księcia Judytą czeską, która przeznaczyła go do kaplicy zamkowej w Płocku. Dziś stanowi ozdobę Biblioteki Książąt Czartoryskich.
Władysław Herman zmarł w Płocku w 1102 roku i spoczął w tamtejszej katedrze, jego syna Bolesława Krzywoustego również pochowano w tej katedrze.
W 1972 roku, podczas badań archeologicznych, odnaleziono szczątki obu władców pod posadzką kaplicy królewskiej. Trzy lata później, w czasie obchodów 900-lecia diecezji płockiej, prochy monarchów złożono uroczyście w sarkofagu.
Okres panowania Krzywoustego przypadł na lata 1102 – 1138. Początek jego rządów zbiegł się w czasie z konfliktem z palatynem Sieciechem, który podporządkował sobie Hermana i dążył do przejęcia władzy. Bolesław wspólnie z bratem Zbigniewem zorganizowali zbrojny opór przeciwko Sieciechowi i doprowadził do jego wygnania z kraju.
W planach ekspansji Bolesława Krzywoustego ważną kwestię stanowiło zajęcie niezależnego pomorza. Księciu udało się opanować Pomorze Gdańskie i Zachodnie. Sposobem na silniejsze związanie tych ziem z Polską miała być ich chrystianizacja.
Krzywousty zlikwidował kilka lokalnych ośrodków pogańskiego kultu i doprowadził do powołania dwóch biskupstw, w Lubuszu i Kruszwicy, podległych arcybiskupowi gnieźnieńskiemu.
Pomimo iż zasługą Bolesława Krzywoustego było scalenie ziem polskich to jedna z jego ostatnich decyzji wzbudziła wielkie kontrowersje, a w konsekwencji doprowadziła do rozbicia dzielnicowego. Bolesław Krzywousty, mając w pamięci własną rywalizację z bratem o władzę, chciał jej oszczędzić swoim synom. W 1138 roku sporządził testament, w którym poszczególne ziemie przekazywał potomkom.
Przemysł II, pierwszy koronowany władca po rozbiciu dzielnicowym. W 1925 roku w Gnieźnie odbyła się uroczysta koronacja Przemysła II. Co prawda nowy król panował tylko w Wielkopolsce i na Pomorzu, ale sam fakt koronacji miał wielkie znaczenie prestiżowe. Po dwustu dziewiętnastu latach polski władca wkładał na skronie koronę królewską. Panowanie Przemysła nie trwało długo. Zaledwie rok później został zamordowany.
Koronacja Przemysła II to znaczący moment w dziejach polskiego godła narodowego. Na swojej pieczęci król umieścił orła w koronie jako znak państwowy.
Orzeł biały od stuleci symbolizuje władzę, dostojeństwo i majestat a jego historię opisałem a artykule Symbole Narodowe – Godło Rzeczpospolitej Polskiej Epopeja Millenium - Godło Rzeczpospolitej Polskiej
Panowania Wacława II przyniosło widoczne efekty zarówno polityczne, jak i gospodarcze. Kraj postrzegano jako jedną całość obejmującą wszystkie zwaśnione dotychczas dzielnice. Wprowadzenie reformy walutowej i prawa górniczego zapoczątkowało rozwój gospodarczy. Pojawienie się grosza umocniło rynek finansowy. Zasługą króla było także usprawnienie administracji państwowej i powołanie starostów o dość szerokich kompetencjach. Niechętnie patrzono jednak na faworyzowanie przez Wacława Niemców przy obsadzaniu kluczowych stanowisk administracyjnych.
W trzy lata po koronacji pozycja króla zaczęła słabnąć. W siłę rósł także upokorzony i wygnany Władysław Łokietek. Zwrocił się do książąt halickich i panów węgierskich o pomoc w odzyskaniu ziem i władzy. Skłonił tez do przejścia na swoją stronę niektórych książąt piastowskich. Panowanie czeskie w Polsce zakończyło się niespodziewanie w 1305 roku wraz ze śmiercią Wacława II w wieku zaledwie trzydziestu czterech lat.
W 1296 roku Władysław Łokietek był już panem znacznych obszarów i zgłaszał pretensje do Małopolski i korony. Musiał jednak ustąpić królowi czeskiemu, który w 1300 roku został koronowany na króla polskiego. Plany Władysława Łokietka legły w gruzach, on sam został wygnany. Porażka Władysława Łokietka wiązała się z jego nieudolnymi rządami. Skłócony z możnymi i hierarchami duchownymi nie potrafił zapanować na chaosem i anarchią w swych prowincjach. Wobec powyższego tamtejsze elity opowiedziały się za Wacławem II z nadzieją, że wraz z nim przyjdzie upragniona stabilizacja. Władysław Łokietek musiał pogodzić się z przegraną, ale nie poddał się.
Pomoc zbrojną znalazł u Węgrów i w 1304 roku zdołał zająć ziemię sandomierską. Rok później zmarł Wacław II, dwa lata później zamordowano jego syna Wacława III, co ostatecznie zakończyło okres czeskich rządów w Polsce. W 1306 roku Władysław Łokietek władał już w Małopolsce, na Kujawach, ziemi sieradzkiej i łęczyckiej oraz na Pomorzu Gdańskim. W 1314 roku rządy Władysława Łokietka rozciągnęły się na Wielkopolskę.
Medal uwiecznia Kazimierza Wielkiego, który uważany jest za jednego z najwybitniejszych władców Polski.
Na rewersie znajduje się popiersie Kazimierza Wielkiego na podstawie rysunku Jana Matejki. We wręcz trójwymiarowej formie rzeźby widać doskonale każdy kontur, włos czy zmarszczkę. Dodatkowo w otoku zostały umieszczone lata panowania władcy.
Kazimierz Wielki objął władzę w bardzo trudnej sytuacji politycznej i gospodarczej. Kraj był wyniszczony wojnami z Zakonem Krzyżackim oraz najazdami Tatarów, Litwinów i Brandenburczyków. Bogaty Śląsk oraz Pomorze i Kujawy pozostawały poza granicami państwa. Czeska dynastia Luksemburgów rościła pretensje do tronu polskiego. Dwie prowincje Korony Polskiej – Wielkopolska i Małopolska różniły się pod względem prawa, obyczajów i gospodarki. Okres blisko dwustu lat rozbicia dzielnicowego sprowadził Polskę do pozycji drugorzędnej.
Pomimo początkowo niesprzyjających okoliczności, król w ciągu trzydziestosiedmioletniego panowania znacząco zmienił sytuację wewnętrzną Polski. Rozszerzył granice i umocnił jej międzynarodową pozycję, a lista osiągnięć monarchy przedstawia się imponująco.
Rozwijało się budownictwo, handel, rzemiosło i rolnictwo. Wedle opinii monarchy zasobni poddani zapewniali bogactwo królowi, a państwu dawali siłę ekonomiczną. Ważnym projektem było lokowanie miast na prawie niemieckim. Kazimierz założył ich ponad siedemdziesiąt. Wzniósł ponad pięćdziesiąt zamków, a blisko trzydzieści miast kazał otoczyć fortyfikacjami.
Dla usprawnienia handlu sprowadzał finansistów: Włochów i Żydów. Tych ostatnich otoczył specjalną opieką.
Monarcha zasłynął jako mecenas nauki i sztuki. W 1364 roku ufundował Akademię Krakowską, której celem było przede wszystkim kształcenie urzędników administracji państwowej. Z jego polecenia rozbudowano zamek i katedrę na Wawelu oraz wzniesiono świątynie m. in. W Niepołomicach, Sandomierzu i Wiślicy.
W ciągu dwunastu lat panowania Ludwik Węgierski przebywał głównie na Węgrzech. Rządy w Polsce sprawowała regentka – jego matka Elżbieta Łokietkówna. Zraziła do siebie poddanych obsadzeniem starostw Węgrami. Niejednokrotnie dochodziło do ekscesów polsko-węgierskich w czasie pobytu królowej w Krakowie. Pod jego nieobecność rządy w imieniu Ludwika Węgierskiego sprawował jeden z jego najwierniejszych stronników, książę Władysław Opolczyk, namiestnik Rusi Halickiej i wielkorządca Polski, nie cieszył się przychylnością polskich możnowładców.
Ludwik Węgierski przyczynił się do rozkwitu Węgier, czym zasłużył sobie na przydomek „wielki”. Monarcha ustabilizował sytuację wewnętrzną i zewnętrzną. Odziedziczył zasobny skarbiec i dobrze funkcjonujący organizm państwowy. Cieszył się poparciem lojalnej szlachty, która udzielała poparcia królewskiej polityce zagranicznej. Był gorliwym katolikiem i stronnikiem papiestwa. Określano go mianem „króla-rycerza”, który ucieleśniał wszelkie cnoty rycerskie.
W chwili wstąpienia na tron Władysława Warneńczyka toczyła się wojna z Zakonem Krzyżackim (1431-1435). Jej powodem było antypolskie przymierze Krzyżaków z wielkim księciem litewskim Świdrygiełłą i próba oderwania Litwy od Królestwa Polskiego. Wojska polskie wspierały oddziały czeskie. Konflikt zakończył pokój w Brześciu Kujawskim z 1435 roku, zawarty po przegranej przez siły krzyżacko-litewskie bitwie pod Wiłkomierzem. Zakon zobowiązał się zerwać przymierze ze Świdrygiełłą, oddać zamek Dybów oraz zapłacić dziewięć i pół tysiąca złotych dukatów węgierskich. Ponadto stany pruskie otrzymały prawo wypowiedzenia posłuszeństwa, gdyby Krzyżacy naruszyli warunki pokoju.
Władysław Warneńczyk nigdy się nie ożenił i nie miał potomków. W 1906 roku, w katedrze wawelskiej ustawiono cenotaf, czyli pusty grób króla, wykonany z czerwonego marmuru oraz brązu przez Antoniego Madeyskiego. Symboliczne mauzoleum króla Władysława Warneńczyka znajduje się na polach bitwy pod Warną.
Władysław Jagiełło – droga do tronu i wielka wojna z zakonem
Władysław Jagiełło objął władzę po burzliwych wydarzeniach na Litwie, gdzie wojna domowa z kuzynem Witoldem zakończyła się sojuszem w latach 1381–1384. Koronacja odbyła się w katedrze wawelskiej w obecności arcybiskupa Bodzanty, a nowa złota korona powstała po tym, jak Ludwik Węgierski wywiózł poprzednią. Po uroczystym objeździe Krakowa Jagiełło zasiadł na tronie i przyjął hołd od miejskich władz. Królowa Jadwiga zachowała tytuł i dwór.
Jagiełło zapisał się w historii jako zwycięzca bitwy pod Grunwaldem (1410), kluczowego starcia średniowiecznej Europy. Wojna z Krzyżakami (1409–1411) ukazała siłę sojuszu polsko-litewskiego. Król rządził rozległym państwem, w którym kultura Piastów szybko zakorzeniła się na wschodzie. Dzięki dobrym warunkom gospodarczym i unii z Litwą (1410, 1413) wspólne państwo umocniło się jako liczący się gracz polityczny.
Po śmierci Kazimierza Jagiellończyka w 1492 roku przed Janem Olbrachtem pojawiła się perspektywa objęcia władzy w Polsce. Jego największym kontrkandydatem był brat Aleksander, który z woli ojca objął tron wielkoksiążęcy na Litwie. Pojawił się także kandydat piastowski w osobie księcia mazowieckiego Janisza II. Elekcja dokonała się na sejmie w Piotrkowie w sierpniu 1492 roku. Senatorowie wybrali Jana Olbrachta, a wynik głosowania ogłoszono zebranej szlachcie, która go przyjęła. Koronacja odbyła się w Krakowie we wrześniu 1492 roku.
W polityce wewnętrznej Jan Olbracht faworyzował stan szlachecki. Rozszerzył przywileje nieszawskie Kazimierza Jagiellończyka i w 1496 roku wydał statut piotrkowski. Dokument zabraniał mieszczanom nabywania ziemi i obejmowania urzędów. Szlachta mogła wywozić i sprowadzać towary bez cła. Chłopi zostali przywiązani do ziemi i nie mogli opuszczać wsi. Tylko jednemu z nich wolno było opuścić wieś w ciągu roku. Potwierdzono także taksy wojewodzińskie, czyli prawo wojewodów do ustalania cen wyrobów rzemieślniczych.
Kłopoty na południowo-wschodniej granicy zbiegły się w czasie z problemami na północy. Wielki mistrz krzyżacki, zachęcony wsparciem cesarza, odmówił złożenia hołdu lennego polskiemu królowi. Jednocześnie pojawiły się żądania zwrotu Krzyżakom Prus Królewskich. Na wiosnę 1501 roku Jan Olbracht zadecydował o koncentracji wojsk w Toruniu. Tam też niespodziewanie zmarł. Nie pozostawił potomków. Został pochowany na Wawelu.
W historii Polski kobietę wybrano dwukrotnie na króla. Po raz pierwszy w 1384 roku, gdy tron objęła Jadwiga Andegaweńska, wnuczka Elżbiety Łokietkówny. Rok później, na mocy polsko-litewskiego układu w Krewie, „przydano” jej męża – Władysława Jagiełłę, który zobowiązał się do przyjęcia chrztu i chrystianizacji Litwy. Tak oto Jadwiga Andegaweńska stała się ogniwem łączącym dwie dynastie – piastowską i jagiellońską. Zapisała się w pamięci jako mecenas nauki i kultury. Ze szczególną wrażliwością pochylała się nad ludzką krzywdą. Jako jedyny polski monarcha została beatyfikowana, a następnie kanonizowana i ogłoszona patronką Polski. Drugi wybór kobiety na króla Polski nastąpił w 1575 roku, kiedy korona spoczęła na głowie Anny Jagiellonki.
Jadwiga Andegaweńska zyskała sobie szacunek poddanych dzięki wielkiej dobroci. Jej miłosierdzie i wrażliwość na niedolę innych były powszechnie znane. Fundowała kościoły, bursy dla studentów i szpitale dla biedoty. Pozostawiła po sobie wiele opowieści, które świadczyły o jej wielkiej wrażliwości społecznej. Gdy żołnierze królewscy zniszczyli uprawy na chłopskich polach, skłoniła Władysława Jagiełłę, aby ukarał winnych i chłopów wynagrodził. Pewnego razu udała się, aby osobiście doglądać robót przy fundowanym przez siebie kościele Najświętszej Marii Panny na Piasku w Krakowie. Zobaczyła tam zasmuconego kamieniarza i zapytała co jest przyczyną frasunku. Wyjaśnił, że ma chorą żonę, która może umrzeć przedwcześnie, zostawiając go samego dziećmi. Królowa oderwała od pantofla złotą klamrę z drogimi kamieniami i dała kamieniarzowi, aby opłacił medyka. Stopę postawiła na kamieniu oblanym wapnem. Odciśnięty ślad wdzięczny kamieniarz obkuł dokoła, a płytę wmurował w ścianie kościoła.
Medal upamiętniający Aleksandra Jagiellończyka:
Ten wyjątkowy medal upamiętnia Aleksandra Jagiellończyka, za panowania którego wprowadzono „Statut Łaskiego” czyli urzędowy zbiór polskiego prawa publicznego i sądowego, sporządzony na polecenie króla przez prymasa i kanclerza wielkiego koronnego Jana Łaskiego.
1. Rozwój Wilna i koronacja w 1501 roku:
Aleksander Jagiellończyk w czasie rządów w Wilnie przyczynił się do rozwoju miasta, wybudował m.in.. murowane obwarowania i hale dla kupców. Wspierał rozwój handlu i rzemiosła. Z jego polecenia powstał pierwszy most na Wilii. Na swój dwór książę ściągał wielu wykształconych ludzi, tworząc ośrodek kulturalny i naukowy, który oddziaływał na jego otoczenie. Dzięki księciu zostały lokowane takie miasta jak Brześć Litewski, Mińsk i Drohiczyn.
1501 rok przyniósł Aleksandrowi Jagiellończykowi polską koronę, ale jej cena okazała się bardzo wysoka. Władca zmuszony okolicznościami zatwierdził w tymże roku unię mielnicką oraz przyjął zasadę wyboru monarchy przez szlachtę. Dzięki temu został królem Polski, albowiem jego brat Władysław II Jagiellończyk (król Czech i Węgier) poparł kandydaturę najmłodszego z braci – Zygmunta.
2. Unia mielnicka i jej konsekwencje:
Elity obu państw dostrzegały korzyści płynące z sojuszu – Litwa zyskiwała wsparcie w walce z Moskwą, Polska mogła liczyć na pomoc w konfliktach z Turkami i Tatarami. Dokument przewidywał wspólną armię i system monetarny. Wybór króla miał odbywać się wspólnie z udziałem przedstawicieli Litwy – katolickich biskupów, wojewodów i kasztelanów. Rządy Jagiellonów miały objąć również Litwę, a monarcha rezydować naprzemiennie w obu państwach. Nie rozstrzygnięto jednak kwestii dziedziczności władzy w Wielkim Księstwie Litewskim, a unia nie przyniosła oczekiwanych rezultatów. Realna unia została zawarta dopiero w 1569 roku.
3. Przywilej mielnicki z 1501 roku:
W przywileju mielnickim 1501 roku Aleksander Jagiellończyk znacznie ograniczył swą władzę w Polsce na korzyść senatu. Dokument stwierdzał, że najważniejsze decyzje w kraju podejmuje królewska rada senacka. Gdyby pojawiła się różnica poglądów, decydujący głos należał do senatorów najwyższej godności. Zadaniem króla było przewodniczyć obradom rady. Władca nie miał swobody w mianowaniu senatorów. Powoływał, przy zgodzie rady.
4. Statut Łaskiego i jego znaczenie:
W czasach panowania króla Aleksandra Jagiellończyka powstał zbiór praw zatytułowany „Przesławnego Królestwa Polskiego prawa, konstytucje i zezwolenia urzędowe z różnych statutów zebrane”, znany jako „Statut Łaskiego”. Zawierał on prawa królewskie i sejmowe, przywileje oraz statuty. Został wydany w 1506 roku w Krakowie przez Jana Hallera. W publikacji znalazła się również mapa z „Bogurodzicą”. Statut ten odegrał ważną rolę w historii prawnej i kulturowej Polski.
Początek panowania Kazimierza Jagiellończyka naznaczony był konfliktem z biskupem Zbigniewem Oleśnickim, który już w czasach Władysława Jagiełły osiągnął wysoką pozycję w państwie. Za czasów Władysława Warneńczyka i jeszcze po jego śmierci był pierwszoplanową postacią polityczną. Emanował charyzmą i liczył, że podporządkuje sobie młodego króla i będzie jego mentorem w sprawach państwowych. Tymczasem Kazimierz Jagiellończyk, jak pokazał to na Litwie, nie zamierzał komukolwiek ulegać. Konflikt z biskupem Zbigniewem Oleśnickim był przez kilka lat skrywany przed opinią publiczną, ponieważ Kazimierz Jagiellończyk postępował tak, że po objęciu tronu nie chciał prowokować.
Jednym z celów króla było przejęcie kontroli nad nominacjami kościelnymi, co osłabiłoby pozycję Zbigniewa Oleśnickiego. Kazimierz Jagiellończyk uzyskał u papieża przywilej obsadzenie dwudziestu godności kościelnych. Mógł także część świętopietrza przeznaczyć na wyprawy przeciw Tatarom. W 1449 roku Zbigniew Oleśnicki jako pierwszy polski kardynał otrzymał godność kardynalską i uważał, że jego pozycja przewyższa arcybiskupa gnieźnieńskiego Władysława Oporowskiego. Na radzie królewskiej w Piotrkowie Kazimierz Jagiellończyk nie dopuścił do naruszenia hierarchii i nakazał przeciwnikom opuścić salę. Zdecydował, że zostaną zaproszeni na spotkanie w późniejszym terminie.
Sukcesem Kazimierza Jagiellończyka było osadzenie na tronach czeskim i węgierskim najstarszego syna Władysława. Pierwszy tron objął on w 1471 roku, po śmierci Jerzego z Podiebradów, a drugi w 1490 roku, po śmierci Macieja Korwina. Tym samym Jagiellonowie stali się jedną z najpotężniejszych panujących europejskich dynastii. W Polsce i na Litwie rządzili do 1572 roku, w Czechach i na Węgrzech do 1526 roku. Władali rozległym obszarem rozciągającym się od Bałtyku po Morze Czarne i Morze Adriatyckie.
Czasy Kazimierza Jagiellończyka zapisały się jako pomyślny okres w rozwoju kultury i sztuki. Świadczą o tym choćby wypowiedzi Jana Ostroroga zawarte w „Memoriale o urządzeniu Rzeczypospolitej” i działalność dyplomatyczna oraz pisarska włoskiego poety i filozofa Filipa Buonaccorsiego (zwanego Kallimachem), tworzącego na dworze królewskim. Wśród uczonych i nauczycieli akademickich wymienić można również Grzegorza z Sanoka i Wojciecha z Brudzewa, astronoma, mentora młodego Mikołaja Kopernika. W Akademii Krakowskiej wykładał Wojciech Brudzewski, astronom i matematyk, którego uczniem był m.in. Mikołaj Kopernik.
Za panowania Zygmunta I Starego w Polsce przeprowadzono istotne reformy gospodarcze i polityczne. Król wspierał rozwój miast królewskich, uporządkował finanse państwa oraz dochody z żup solnych i kopalń. W latach
1526–1528 wprowadzono reformę monetarną, tworząc jednolity system pieniężny dla Polski i Litwy. Ordynacja mennicza z 1528 roku określała wartość i skład monet, co umożliwiło dalsze reformy gospodarcze.
W tym czasie pojawiły się srebrne monety wielonominałowe, takie jak trojaki i szóstaki, oraz złote dukaty, co zapoczątkowało bimetalizm. Używano też określenia „czerwony złoty” dla dukatów węgierskich z domieszką miedzi.
W polityce zagranicznej Zygmunt Stary próbował zabezpieczyć wschodnie granice przed Moskwą, lecz mimo zwycięstwa pod Orszą w 1514 roku utracił Smoleńsk. Nie udało się też odzyskać Mołdawii, mimo wygranej bitwy pod Obertynem w 1531 roku.
W latach 1519–1521 trwała wojna z Zakonem Krzyżackim, zakończona w 1525 roku hołdem lennym Albrechta Hohenzollerna w Krakowie, po sekularyzacji państwa zakonnego i utworzeniu Prus Książęcych.
Zygmunt August – król reform, tolerancji i sztuki.
Panowanie Zygmunta Augusta (1548–1572) było czasem głębokich przemian politycznych, społecznych i kulturowych. Wspierał ruch egzekucyjny, który domagał się zwrotu królewszczyzn, ograniczenia wpływów magnaterii i Kościoła oraz wzmocnienia sejmu jako głosu średniej szlachty. Dążył do zacieśnienia unii z Litwą i likwidacji odrębności Prus, a jego polityka bałtycka doprowadziła do I wojny północnej i częściowego podporządkowania Inflant Rzeczypospolitej.
Zygmunt August był monarchą wyznaniowo tolerancyjnym — przyjął postanowienia Soboru Trydenckiego, ale nie zaostrzał konfliktów religijnych. Jego słowa „Nie jestem królem waszych sumień” stały się symbolem pokojowego współistnienia wyznań. Zgoda sandomierska z 1570 roku była wyrazem solidarności protestanckich wspólnot wobec kontrreformacji.
Najważniejszym dziełem jego panowania była Unia Lubelska z 1569 roku, która powołała do życia Rzeczpospolitą Obojga Narodów — wspólnotę polityczną Polski i Litwy, opartą na wolnej elekcji, wspólnym sejmie, polityce zagranicznej i obronnej, przy zachowaniu odrębności administracyjnej, językowej i sądowej.
Jako mecenas sztuki, Zygmunt August pozostawił po sobie bibliotekę liczącą ponad cztery tysiące dzieł oraz kolekcję arrasów wawelskich — tkanin z Brukseli, które pełniły rolę „ruchomych fresków” w ceremoniale dworskim. Zbierał klejnoty, paradne zbroje i obrazy, tworząc w Wilnie pierwszą królewską galerię. Jego miłość do piękna była wyrazem renesansowego ducha i królewskiej wizji kultury jako przestrzeni wspólnej pamięci.
Henryk Walezy, znany również jako Henryk III, był francuskim księciem z dynastii Walezjuszy, który w 1573 roku został wybrany na króla Polski po śmierci Zygmunta Augusta. Wcześniej brał udział w wojnach religijnych we Francji, m.in. w bitwach pod Jarnac i Moncontour, oraz współorganizował krwawe wydarzenia nocy św. Bartłomieja. Jego wybór na króla Polski wspierała Anna Jagiellonka i legat papieski, a koronacja odbyła się w 1574 roku. Jednak po śmierci brata, Karola IX, Henryk potajemnie opuścił Polskę, by objąć tron francuski. Rządził we Francji przez piętnaście lat, aż do zamordowania przez fanatyka religijnego w 1589 roku.
Anna Jagiellonka była ostatnią przedstawicielką dynastii Jagiellonów, urodzoną w 1523 roku jako córka Zygmunta Starego i Bony Sforzy. Otrzymała staranne wykształcenie humanistyczne, lecz przez całe życie zmagała się z samotnością i rozczarowaniami osobistymi. Po śmierci brata, Zygmunta Augusta, znalazła się w centrum politycznych wydarzeń i została królową Polski, a jej mężem został Stefan Batory. Choć ich małżeństwo nie było szczęśliwe, Anna odegrała ważną rolę jako symbol ciągłości jagiellońskiej tradycji. Zmarła w 1596 roku, a w jej trumnie odnaleziono bursztynowe serce z podobizną Batorego — osobisty znak pamięci i uczucia.
